آنتیبادی Anti-Scl-70 چیست؟ نقش آن در تشخیص اسکلروز سیستمیک و بیماری بینابینی ریه
آنتیبادی Anti-Scl-70 که با نام Anti-Topoisomerase I Antibody نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین اتوآنتیبادیهای مرتبط با بیماری اسکلروز سیستمیک (Systemic Sclerosis یا SSc) است.
اسکلروز سیستمیک یک بیماری خودایمنی مزمن و چندسیستمی است که با اختلال عملکرد عروق کوچک، پاسخ ایمنی غیرطبیعی و افزایش تولید و تجمع اجزای ماتریکس خارجسلولی، بهویژه کلاژن، همراه است.
این بیماری میتواند پوست، ریه، دستگاه گوارش، قلب، کلیهها و سایر اندامها را درگیر کند.
آنتیبادی Anti-Scl-70 علیه آنزیم DNA Topoisomerase I تولید میشود و یکی از نشانگرهای سرولوژیک مهم در بررسی بیماران مشکوک به اسکلروز سیستمیک محسوب میشود.
این آنتیبادی بهویژه با بعضی فنوتیپهای بیماری، از جمله اسکلروز سیستمیک پوستی منتشر (Diffuse Cutaneous Systemic Sclerosis) و افزایش احتمال بیماری بینابینی ریه (Interstitial Lung Disease یا ILD) ارتباط دارد.
بااینحال، مثبتشدن Anti-Scl-70 بهتنهایی برای تشخیص قطعی اسکلروز سیستمیک یا پیشبینی شدت درگیری ریه کافی نیست.
نتیجه آزمایش باید در کنار تظاهرات بالینی، معاینه تخصصی، سایر اتوآنتیبادیها و ویژگیهای روش آزمایشگاهی تفسیر شود.
۱. آنتیژن Scl-70 یا DNA Topoisomerase I چیست؟
آنتیژن Scl-70 همان آنزیم DNA Topoisomerase I است که توسط ژن TOP1 کدگذاری میشود.
این آنزیم در فرآیندهای مهم سلولی، از جمله همانندسازی DNA، رونویسی ژنها و تنظیم ساختار فضایی DNA نقش دارد.
مولکول DNA در هنگام همانندسازی و رونویسی ممکن است تحت تنش پیچشی قرار گیرد.
آنزیم Topoisomerase I با ایجاد شکست موقت در یکی از رشتههای DNA، امکان کاهش این تنش را فراهم میکند و سپس رشته را مجدداً متصل میسازد.
پروتئین کامل انسانی Topoisomerase I دارای وزن مولکولی تقریبی ۹۱ کیلودالتون است.
نام تاریخی Scl-70 از یک قطعه پروتئینی با وزن مولکولی حدود ۷۰ کیلودالتون گرفته شده که در مطالعات اولیه شناسایی شده بود.
بنابراین، Scl-70 به معنای وجود یک پروتئین مستقل ۷۰ کیلودالتونی نیست، بلکه عنوان رایجی برای آنتیژن Topoisomerase I در تشخیص بیماریهای خودایمنی است.
در برخی بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک، سیستم ایمنی علیه این آنزیم آنتیبادی تولید میکند.
این پاسخ خودایمنی منجر به مثبتشدن آزمایش Anti-Scl-70 میشود.
بااینحال، وجود آنتیبادی الزاماً به معنای آن نیست که خود آنتیبادی عامل مستقیم فیبروز بافتی است.
۲. بیماری اسکلروز سیستمیک یا اسکلرودرمی چیست؟
اسکلروز سیستمیک یک بیماری خودایمنی است که سه فرآیند اصلی در پاتوفیزیولوژی آن نقش دارند:
۱. اختلال و آسیب عروق کوچک
۲. فعالشدن غیرطبیعی سیستم ایمنی
۳. فعالشدن فیبروبلاستها و افزایش تولید ماتریکس خارجسلولی
ترکیب این فرآیندها میتواند به ضخیمشدن پوست، تغییرات عروقی و فیبروز اندامهای داخلی منجر شود.
تظاهرات بالینی اسکلروز سیستمیک
از مهمترین علائم و نشانههای این بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
پدیده رینود (Raynaud’s Phenomenon)
تورم انگشتان (Puffy Fingers)
ضخیمشدن و سفتشدن پوست انگشتان
محدودیت حرکت مفاصل
زخمهای نوک انگشتان
اتساع مویرگهای سطح پوست (Telangiectasia)
اختلالات حرکتی مری و رفلاکس معده
تنگی نفس و سرفه خشک
بیماری بینابینی ریه
پرفشاری خون شریانی ریوی
درگیری قلبی یا کلیوی در برخی بیماران
شدت و ترکیب این تظاهرات در بیماران مختلف متفاوت است.
۳. ارتباط Anti-Scl-70 با انواع اسکلروز سیستمیک
اسکلروز سیستمیک از نظر میزان درگیری پوست به چند الگوی بالینی تقسیم میشود.
اسکلروز سیستمیک پوستی منتشر
Diffuse Cutaneous Systemic Sclerosis یا dcSSc معمولاً با درگیری پوستی گستردهتر شناخته میشود.
در این نوع بیماری، ضخیمشدن پوست ممکن است از نواحی انتهایی اندامها فراتر رفته و بخشهای پروگزیمال اندامها یا تنه را درگیر کند.
Anti-Scl-70 بهطور کلاسیک با این الگوی بیماری ارتباط دارد.
بااینحال، تمام بیماران مبتلا به نوع منتشر دارای Anti-Scl-70 مثبت نیستند.
اسکلروز سیستمیک پوستی محدود
Limited Cutaneous Systemic Sclerosis یا lcSSc معمولاً با محدودتر بودن درگیری پوست، عمدتاً در نواحی انتهایی اندامها و صورت، مشخص میشود.
آنتیبادی Anti-Centromere بیشتر با این الگوی بیماری ارتباط دارد.
با وجود این، Anti-Scl-70 ممکن است در برخی بیماران دارای فنوتیپ محدود نیز مشاهده شود.
بنابراین، نمیتوان تنها با استفاده از نتیجه Anti-Scl-70 نوع پوستی بیماری را تعیین کرد.
۴. جایگاه Anti-Scl-70 در معیارهای ACR/EULAR 2013
در سال ۲۰۱۳، کالج آمریکایی روماتولوژی (ACR) و اتحادیه اروپایی انجمنهای روماتولوژی (EULAR) معیارهای مشترکی برای طبقهبندی اسکلروز سیستمیک منتشر کردند.
این معیارها برای شناسایی استاندارد بیماران در مطالعات علمی و طبقهبندی بیماری طراحی شدهاند.
در این سیستم، آنتیبادیهای اختصاصی مرتبط با اسکلروز سیستمیک شامل موارد زیر هستند:
Anti-Centromere
Anti-Topoisomerase I یا Anti-Scl-70
Anti-RNA Polymerase III
وجود حداقل یکی از این آنتیبادیها، طبق معیارهای مربوط، دارای ۳ امتیاز است.
حتی اگر بیش از یک آنتیبادی از این گروه مثبت باشد، حداکثر امتیاز این حوزه ۳ است.
در این سیستم، مجموع ۹ امتیاز یا بیشتر برای طبقهبندی اسکلروز سیستمیک لازم است.
همچنین ضخیمشدن پوست انگشتان هر دو دست که به نواحی پروگزیمال مفاصل متاکارپوفالانژیال گسترش یافته باشد، بهتنهایی یک معیار کافی با ۹ امتیاز محسوب میشود.
سایر معیارها شامل پدیده رینود، تغییرات مویرگی بستر ناخن، زخمهای انگشتی، تلانژکتازی و درگیری ریوی هستند.
نکته مهم آن است که معیارهای طبقهبندی نباید جایگزین قضاوت بالینی پزشک شوند.
۵. ارتباط Anti-Scl-70 با بیماری بینابینی ریه
یکی از مهمترین جنبههای بالینی Anti-Scl-70، ارتباط آن با بیماری بینابینی ریه در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک است.
Systemic Sclerosis-Associated Interstitial Lung Disease یا SSc-ILD یکی از تظاهرات مهم این بیماری محسوب میشود.
در ILD، التهاب و فرآیندهای فیبروتیک میتوانند ساختار طبیعی بافت ریه را تغییر داده و تبادل گاز را مختل کنند.
علائم احتمالی ILD
تنگی نفس هنگام فعالیت
سرفه خشک و پایدار
کاهش تحمل فعالیت
کاهش ظرفیت عملکردی ریه
اختلال در تبادل اکسیژن
البته در مراحل اولیه، بعضی بیماران ممکن است علائم واضح تنفسی نداشته باشند.
اهمیت Anti-Scl-70 در ارزیابی خطر ILD
مطالعات نشان دادهاند که مثبتبودن Anti-Topoisomerase I در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک با افزایش احتمال درگیری بینابینی ریه ارتباط دارد.
بااینحال، این ارتباط به معنی وجود قطعی ILD در هر بیمار Anti-Scl-70 مثبت نیست.
همچنین نتیجه این آنتیبادی بهتنهایی نمیتواند میزان فیبروز یا سرعت پیشرفت بیماری را تعیین کند.
برآورد خطر باید با توجه به نوع بیماری، مدت ابتلا، یافتههای تصویربرداری، عملکرد ریه و سایر عوامل بالینی انجام شود.
۶. راهنمای بینالمللی غربالگری و پایش SSc-ILD
راهنمای مشترک ACR/CHEST برای غربالگری و پایش ILD در بیماریهای روماتولوژیک خودایمنی، استفاده از آزمونهای عملکرد ریه و تصویربرداری HRCT را در بیماران واجد شرایط توصیه میکند.
تصویربرداری HRCT
High-Resolution Computed Tomography یکی از روشهای اصلی بررسی بیماری بینابینی ریه است.
این روش میتواند تغییراتی مانند Ground-Glass Opacities، الگوهای رتیکولار و بعضی نشانههای فیبروز را نشان دهد.
آزمون عملکرد ریه
Pulmonary Function Tests یا PFTs برای ارزیابی عملکرد دستگاه تنفسی استفاده میشوند.
از شاخصهای مهم این آزمونها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
Forced Vital Capacity یا FVC
Diffusing Capacity for Carbon Monoxide یا DLCO
حجمهای ریوی
در راهنمای ACR/CHEST، برای بیماران مبتلا به SSc-ILD پیشنهاد شده که در سال نخست، آزمونهای عملکرد ریه معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه انجام شوند و پس از تثبیت بیماری، با فواصل طولانیتر ادامه یابند.
فواصل انجام HRCT باید بر اساس وضعیت بالینی، تغییر علائم و نتایج سایر بررسیها تعیین شوند.
این توصیهها به بیماران مبتلا به بیماری روماتولوژیک مرتبط با ILD مربوطاند و نباید صرفاً به دلیل مثبتبودن منفرد Anti-Scl-70، بدون تشخیص و ارزیابی بالینی، برای هر فرد اعمال شوند.
۷. تفاوت Anti-Scl-70 با Anti-Centromere و Anti-RNA Polymerase III
در بررسی اسکلروز سیستمیک، سه گروه از آنتیبادیها اهمیت ویژهای دارند.
Anti-Scl-70
علیه DNA Topoisomerase I تولید میشود.
این آنتیبادی بیشتر با اسکلروز سیستمیک پوستی منتشر و افزایش احتمال ILD ارتباط دارد.
Anti-Centromere
علیه اجزای سانترومر کروموزومی تولید میشود.
این آنتیبادی بیشتر با فنوتیپ پوستی محدود اسکلروز سیستمیک ارتباط دارد.
در بعضی بیماران این گروه، پرفشاری خون شریانی ریوی یکی از موضوعات مهم مراقبت طولانیمدت است.
Anti-RNA Polymerase III
علیه زیرواحدهای RNA Polymerase III تولید میشود.
این آنتیبادی با برخی تظاهرات اسکلروز سیستمیک، از جمله درگیری پوستی سریعتر و افزایش خطر بحران کلیوی اسکلرودرمی ارتباط دارد.
همچنین در برخی بیماران، ارتباط زمانی میان شروع بیماری و تشخیص بدخیمی مورد بررسی قرار گرفته است.
این ارتباطها احتمالی و مبتنی بر الگوهای جمعیتی هستند و نباید برای پیشبینی قطعی وضعیت یک بیمار استفاده شوند.
۸. روشهای آزمایشگاهی شناسایی Anti-Scl-70
آنتیبادی Anti-Scl-70 با روشهای مختلف آزمایشگاهی شناسایی میشود.
روش Immunodiffusion
ایمونودیفیوژن یکی از روشهای کلاسیک شناسایی Anti-Topoisomerase I است.
این روش در برخی مطالعات بهعنوان آزمون تأییدی با ویژگی بالا مورد استفاده قرار گرفته است.
بااینحال، ممکن است در تمام آزمایشگاهها بهصورت روتین در دسترس نباشد.
روش ELISA
در روش ELISA، آنتیژن Topoisomerase I روی سطح جامد تثبیت میشود و آنتیبادی اختصاصی موجود در نمونه به آن متصل میشود.
نتیجه با استفاده از سیستم آشکارسازی آنزیمی بررسی میشود.
روش Line Immunoassay
این روش امکان بررسی چندین اتوآنتیبادی در قالب یک پنل را فراهم میکند.
Anti-Scl-70 در بعضی پنلهای ENA و اسکلروز سیستمیک با این فناوری اندازهگیری میشود.
روش Chemiluminescence Immunoassay
در فناوری CLIA، واکنش آنتیژن و آنتیبادی با استفاده از سیگنال شیمیلومینسانس آشکارسازی میشود.
روش Multiplex Immunoassay
فناوری Multiplex امکان بررسی چندین نشانگر خودایمنی را در یک مجموعه آزمایشگاهی فراهم میکند.
بسته به طراحی دستگاه، ممکن است از آشکارسازی فلورسانس یا سایر روشهای شناسایی سیگنال استفاده شود.
بااینحال، نتایج حاصل از فناوریهای مختلف الزاماً یکسان نیستند و عملکرد هر کیت باید بهصورت اختصاصی بررسی شود.
۹. مثبت کاذب Anti-Scl-70؛ یک چالش مهم آزمایشگاهی
یکی از نکات بسیار مهم در تفسیر Anti-Scl-70، احتمال بروز نتایج مثبت کاذب در بعضی روشهای تجاری است.
در مطالعهای منتشرشده در سال ۲۰۲۲، ۵۲ بیمار که نتیجه Anti-Scl-70 مثبت از آزمایشگاههای تجاری داشتند، اما در زمان ارجاع معیارهای طبقهبندی اسکلروز سیستمیک را نداشتند، بررسی شدند.
آزمایش تأییدی با روش Immunodiffusion نشان داد که نتیجه ۴۸ نفر، معادل ۹۲٫۳ درصد این گروه انتخابشده، منفی بوده است.
این یافته نشان میدهد که در برخی شرایط، بهویژه در افراد فاقد علائم بالینی سازگار، نتیجه مثبت Anti-Scl-70 ممکن است نیازمند تأیید آزمایشگاهی باشد.
البته این درصد مربوط به یک گروه ارجاعی انتخابشده است و نباید بهعنوان نرخ مثبت کاذب تمام آزمایشهای Anti-Scl-70 یا همه فناوریهای Multiplex تفسیر شود.
چه عواملی اهمیت نتیجه را تحت تأثیر قرار میدهند؟
احتمال بالینی بیماری پیش از انجام آزمایش
روش اندازهگیری
نوع و کیفیت آنتیژن
محدوده مرجع و نقطه برش کیت
شدت مثبتبودن نتیجه
وضعیت ANA
حضور پدیده رینود یا سایر تظاهرات بالینی
امکان تأیید با یک روش مستقل
در نتیجه، آزمایشگاه باید از ارائه تفسیر قطعی بر اساس یک نتیجه مثبت منفرد، بهویژه در نمونههای مرزی و بیماران بدون علائم سازگار، پرهیز کند.
۱۰. تفسیر نتایج آزمایش Anti-Scl-70
نتیجه مثبت
وجود Anti-Scl-70 در بیمار دارای علائم سازگار با اسکلروز سیستمیک میتواند از تشخیص بیماری حمایت کند.
همچنین در بیمار مبتلا به اسکلروز سیستمیک تأییدشده، مثبتبودن این آنتیبادی میتواند در ارزیابی الگوی بیماری و خطر درگیری ریوی مورد توجه قرار گیرد.
بااینحال، این نتیجه تشخیص قطعی نیست.
نتیجه منفی
منفیبودن Anti-Scl-70 اسکلروز سیستمیک را رد نمیکند.
بعضی بیماران ممکن است دارای Anti-Centromere، Anti-RNA Polymerase III یا سایر آنتیبادیهای مرتبط باشند.
همچنین تعدادی از بیماران ممکن است فاقد آنتیبادیهای شناختهشده در پنلهای متداول باشند.
نتیجه مثبت ضعیف
نتایج ضعیف یا نزدیک به نقطه برش باید با احتیاط بررسی شوند.
اگر نتیجه با علائم بیمار ناسازگار باشد، تأیید با روش دیگر ممکن است مفید باشد.
آیا مقدار Anti-Scl-70 شدت بیماری را مشخص میکند؟
خیر.
اگرچه برخی مطالعات ارتباط سطح آنتیبادی با ویژگیهای بیماری را بررسی کردهاند، اندازهگیری مکرر Anti-Scl-70 بهتنهایی یک روش استاندارد و عمومی برای پایش فعالیت اسکلروز سیستمیک یا پاسخ درمانی نیست.
۱۱. ارتباط Anti-Scl-70 با ANA
آزمایش ANA یکی از بررسیهای مهم اولیه در بیماران مشکوک به بیماریهای خودایمنی بافت همبند است.
در روش ایمونوفلورسانس غیرمستقیم روی سلولهای HEp-2، آنتیبادیهای مرتبط با Topoisomerase I ممکن است الگوی فلورسانس خاصی ایجاد کنند.
بااینحال، تفسیر الگوی ANA به تجربه آزمایشگاه و ویژگی روش بستگی دارد.
وجود یک الگوی پیشنهادی ANA بهتنهایی برای اثبات Anti-Scl-70 کافی نیست و برای تأیید اختصاصیت آنتیبادی باید از آزمون مناسب استفاده شود.
همچنین نتیجه منفی ANA، بهویژه در بیماری بدون تظاهرات بالینی اسکلروز سیستمیک، میتواند موجب کاهش احتمال واقعیبودن یک نتیجه مثبت ضعیف Anti-Scl-70 شود؛ هرچند هیچ ترکیب آزمایشگاهی بهتنهایی برای رد قطعی بیماری کافی نیست.
۱۲. جایگاه Anti-Scl-70 در پنل A1 شرکت iCarbonX
شرکت iCarbonX در پنل Rheumatology IgG Testing Panel با کد A1، آنتیبادی Scl-70 را بهعنوان یکی از نشانگرهای مرتبط با بیماریهای خودایمنی معرفی کرده است.
بر اساس کاتالوگ رسمی شرکت، Anti-Scl-70 هفتمین نشانگر این پنل پس از dsDNA، U1RNP، Sm، SS-A/Ro60، SS-A/Ro52 و SSB است.
این پنل بر پایه فناوری Multiplex Fluorescence Immunoassay معرفی شده است.
وجود Anti-Scl-70 در کنار سایر اتوآنتیبادیها میتواند به بررسی گستردهتر پروفایل سرولوژیک بیماران مشکوک به بیماریهای بافت همبند کمک کند.
دستگاه ICX MFA 768
مطابق کاتالوگ رسمی iCarbonX، دستگاه ICX MFA 768 دارای مشخصات عمومی زیر است:
ظرفیت ۲۴ کانال
عملکرد اتوماتیک
قابلیت اتصال دوطرفه به LIS
زمان آزمایش اعلامشده ۳۶ دقیقه
حجم نمونه کمتر از ۱٫۷ میکرولیتر بهازای هر آیتم
این مشخصات مربوط به معرفی عمومی پلتفرم هستند و نباید بدون بررسی مستندات اختصاصی، بهعنوان دادههای عملکرد بالینی آزمون Anti-Scl-70 در نظر گرفته شوند.
اهمیت اعتبارسنجی اختصاصی آزمون
با توجه به گزارش مثبت کاذب Anti-Scl-70 در بعضی روشهای تجاری، بررسی عملکرد اختصاصی کیت مورد استفاده اهمیت ویژهای دارد.
۱۳. پرسشهای متداول درباره Anti-Scl-70
آیا مثبتشدن Anti-Scl-70 به معنی ابتلای قطعی به اسکلرودرمی است؟
خیر. نتیجه مثبت میتواند در بیمار دارای علائم سازگار از تشخیص اسکلروز سیستمیک حمایت کند، اما تشخیص قطعی نیازمند بررسی بالینی و آزمایشگاهی است.
آیا Anti-Scl-70 با فیبروز ریه ارتباط دارد؟
بله. در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک، این آنتیبادی با افزایش احتمال بیماری بینابینی ریه ارتباط دارد.
آیا نتیجه منفی Anti-Scl-70 اسکلرودرمی را رد میکند؟
خیر. تمام بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک دارای Anti-Scl-70 مثبت نیستند.
آیا Anti-Scl-70 و Anti-Topoisomerase I یکسان هستند؟
بله. Anti-Scl-70 نام رایج آنتیبادی علیه آنزیم DNA Topoisomerase I است.
آیا Anti-Scl-70 میتواند مثبت کاذب باشد؟
بله. در برخی آزمونهای تجاری موارد مثبت کاذب گزارش شده است. اهمیت این موضوع به روش سنجش و شرایط بالینی بیمار بستگی دارد.
آیا نتیجه مثبت Anti-Scl-70 به معنی ابتلای قطعی به ILD است؟
خیر. بررسی ILD به ارزیابی تخصصی ریه، آزمونهای عملکرد تنفسی و در شرایط مناسب تصویربرداری HRCT نیاز دارد.
آیا مقدار Anti-Scl-70 برای پایش درمان استفاده میشود؟
بهصورت معمول، اندازهگیری مکرر این آنتیبادی بهتنهایی شاخص استانداردی برای تعیین پاسخ درمانی یا شدت بیماری نیست.
نتیجهگیری
آنتیبادی Anti-Scl-70 یا Anti-Topoisomerase I یکی از مهمترین نشانگرهای سرولوژیک مرتبط با اسکلروز سیستمیک است.
این آنتیبادی در معیارهای بینالمللی طبقهبندی بیماری جایگاه مشخصی دارد و با بعضی الگوهای بالینی، بهویژه اسکلروز سیستمیک پوستی منتشر و افزایش احتمال بیماری بینابینی ریه، ارتباط نشان میدهد.
بااینحال، مثبتشدن Anti-Scl-70 بهتنهایی برای تشخیص قطعی بیماری یا تعیین شدت درگیری اندامها کافی نیست.
همچنین گزارشهای علمی درباره مثبت کاذب در برخی روشهای آزمایشگاهی نشان میدهند که توجه به اعتبارسنجی کیت، روش سنجش و احتمال پیشآزمون بیماری اهمیت فراوانی دارد.
پنل A1 شرکت iCarbonX با دربرگرفتن Anti-Scl-70 در کنار سایر نشانگرهای خودایمنی، امکان بررسی گستردهتر پروفایل سرولوژیک بیماریهای بافت همبند را فراهم میکند.
استفاده مؤثر از نتایج این پنل مستلزم تفسیر علمی و هماهنگی میان پزشک متخصص و آزمایشگاه است.
آنتیبادی Anti-Scl-70 چیست؟ نقش آن در تشخیص اسکلروز سیستمیک و بیماری بینابینی ریه