آنتی‌بادی Anti-SSB/La چیست؟ نقش آن در تشخیص سندرم شوگرن، لوپوس و بیماری‌های خودایمنی

آنتی‌بادی Anti-SSB/La چیست؟ نقش آن در تشخیص سندرم شوگرن، لوپوس و بیماری‌های خودایمنی

آنتی‌بادی ضد SS-B/La که با نام‌های Anti-La و Anti-SSB نیز شناخته می‌شود، یکی از اتوآنتی‌بادی‌های مهم در بررسی بیماری‌های خودایمنی سیستمیک، به‌ویژه سندرم شوگرن (Sjögren’s Disease) و لوپوس اریتماتوز سیستمیک (Systemic Lupus Erythematosus یا SLE) است.

این آنتی‌بادی علیه پروتئین La تولید می‌شود؛ پروتئینی که در پردازش، حفاظت و بلوغ برخی مولکول‌های RNA نقش دارد.

Anti-SSB/La معمولاً در قالب پنل‌های آنتی‌بادی‌های ضد آنتی‌ژن‌های هسته‌ای قابل استخراج (Extractable Nuclear Antigens یا ENA) بررسی می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم این آنتی‌بادی، همراهی مکرر آن با Anti-SSA/Ro است.

با وجود ارتباط شناخته‌شده Anti-SSB با سندرم شوگرن، پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که مثبت‌بودن منفرد آن، در صورت منفی‌بودن Anti-SSA/Ro، ارزش تشخیصی محدودی دارد.

ازاین‌رو، تفسیر این آنتی‌بادی باید بر اساس الگوی کامل اتوآنتی‌بادی‌ها، یافته‌های بالینی و روش آزمایشگاهی انجام شود.

۱. آنتی‌ژن La یا SSB چیست؟

آنتی‌ژن La یک پروتئین متصل‌شونده به RNA با وزن مولکولی تقریبی ۴۷ تا ۴۸ کیلودالتون است که توسط ژن SSB کدگذاری می‌شود.

این پروتئین در تنظیم و بلوغ بعضی مولکول‌های RNA، به‌ویژه رونوشت‌های تولیدشده توسط RNA Polymerase III، نقش دارد.

یکی از عملکردهای مهم La، اتصال به انتهای غنی از یوریدین برخی RNAهای تازه‌ساخته‌شده است.

این اتصال می‌تواند RNA را در برابر تخریب زودهنگام محافظت کرده و به تاخوردگی صحیح و پردازش آن کمک کند.

La علاوه بر نقش خود در متابولیسم RNA، در برخی شرایط سلولی می‌تواند با فرآیندهای تنظیم ترجمه و پاسخ به استرس نیز ارتباط داشته باشد.

در بیماری‌های خودایمنی، اختلال در تحمل ایمنی ممکن است موجب تولید آنتی‌بادی علیه این پروتئین شود.

این اتوآنتی‌بادی با عنوان Anti-La/SSB شناخته می‌شود.

وجود آنتی‌بادی علیه La نشان‌دهنده واکنش سیستم ایمنی نسبت به یک آنتی‌ژن خودی است، اما به‌تنهایی اثبات‌کننده وجود بیماری مشخص یا نقش مستقیم آن در آسیب بافتی نیست.

۲. ارتباط Anti-SSB/La با سندرم شوگرن

سندرم شوگرن یک بیماری خودایمنی سیستمیک است که با التهاب غدد برون‌ریز، به‌ویژه غدد اشکی و بزاقی، شناخته می‌شود.

از مهم‌ترین تظاهرات بالینی آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خشکی مداوم چشم

خشکی دهان و کاهش ترشح بزاق

احساس جسم خارجی یا سوزش چشم

دشواری در بلع مواد غذایی خشک

پوسیدگی‌های مکرر دندان

تورم غدد بزاقی

خستگی مزمن

درد مفاصل و عضلات

بعضی تظاهرات عصبی، ریوی و کلیوی

Anti-SSB در بخشی از بیماران مبتلا به سندرم شوگرن شناسایی می‌شود و معمولاً همراه با آنتی‌بادی‌های خانواده Anti-SSA/Ro است.

وجود هم‌زمان Anti-SSA و Anti-SSB می‌تواند در بیمار دارای تظاهرات سازگار، به شناسایی یک الگوی سرولوژیک مرتبط با سندرم شوگرن کمک کند.

بااین‌حال، هیچ‌کدام از این آنتی‌بادی‌ها به‌تنهایی جایگزین بررسی‌های بالینی و آزمون‌های عملکرد غدد نمی‌شوند.

۳. اهمیت Anti-SSB در معیارهای ACR/EULAR 2016

در سال ۲۰۱۶، کالج آمریکایی روماتولوژی (ACR) و اتحادیه اروپایی انجمن‌های روماتولوژی (EULAR) معیارهای مشترکی برای طبقه‌بندی سندرم شوگرن اولیه منتشر کردند.

این معیارها شامل ارزیابی سرولوژیک، یافته‌های بافت‌شناسی و آزمون‌های عملکردی چشم و غدد بزاقی هستند.

در این سیستم، مثبت‌بودن Anti-SSA/Ro دارای ۳ امتیاز است.

بیوپسی غدد بزاقی کوچک با ویژگی‌های بافت‌شناسی مشخص نیز ۳ امتیاز دارد.

سایر بررسی‌ها، از جمله آزمون شیرمر، رنگ‌آمیزی سطح چشم و اندازه‌گیری جریان بزاق تحریک‌نشده، بسته به نتیجه، امتیازهای دیگری دارند.

برای طبقه‌بندی بیمار واجد شرایط، مجموع حداقل ۴ امتیاز لازم است.

چرا Anti-SSB از معیارهای طبقه‌بندی حذف شد؟

یکی از تغییرات مهم معیارهای ۲۰۱۶، حذف مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB/La از اجزای امتیازدهی بود.

پژوهش‌ها نشان دادند افرادی که فقط Anti-SSB مثبت دارند، اما Anti-SSA آن‌ها منفی است، لزوماً ویژگی‌های بالینی شاخص سندرم شوگرن را بیشتر از افراد فاقد این آنتی‌بادی‌ها نشان نمی‌دهند.

در نتیجه، Anti-SSB به‌تنهایی امتیاز مستقلی در معیارهای ACR/EULAR 2016 دریافت نمی‌کند.

این موضوع به معنی بی‌فایده‌بودن بررسی Anti-SSB در تمام شرایط نیست، بلکه نشان می‌دهد ارزش آن باید در چارچوب الگوی سرولوژیک و وضعیت بالینی بیمار تفسیر شود.

۴. مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB چه اهمیتی دارد؟

مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB که با عنوان Isolated Anti-SSB Positivity شناخته می‌شود، به حالتی گفته می‌شود که Anti-SSB مثبت باشد، اما Anti-SSA/Ro منفی گزارش شود.

اهمیت بالینی این الگو در مطالعات متعددی بررسی شده است.

مطالعه SICCA

در مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۱۵، اطلاعات ۳۲۹۷ شرکت‌کننده بررسی شد.

نتایج نشان داد افرادی که تنها Anti-SSB مثبت داشتند، از نظر ویژگی‌های اصلی سندرم شوگرن تفاوت معناداری با افراد دارای سرولوژی منفی نداشتند.

پژوهشگران نتیجه گرفتند که مثبت‌بودن Anti-SSB بدون Anti-SSA نباید به‌عنوان مدرک مستقل و کافی به نفع تشخیص سندرم شوگرن در نظر گرفته شود.

پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۵

در یک مطالعه چندمرکزی که نتایج آن در RMD Open منتشر شد، بیش از ۸۰ هزار درخواست آزمایش Anti-SSB بررسی شدند.

از میان ۱۶۹۳ نتیجه مثبت اولیه، تعداد قابل توجهی از موارد مثبت منفرد با آزمون تکمیلی تأیید نشدند.

تنها ۶۱ بیمار دارای مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB بودند که با روش دوم تأیید شده بود.

پژوهشگران دریافتند این الگوی سرولوژیک، حتی پس از تأیید آزمایشگاهی، به‌طور مستقل با تشخیص یا پیش‌آگهی یک بیماری خاص بافت همبند ارتباط قابل اتکایی ندارد.

اهمیت بالینی این یافته‌ها

در بیماری که Anti-SSB مثبت و Anti-SSA منفی دارد، نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود.

به‌ویژه اگر مقدار آنتی‌بادی نزدیک نقطه برش باشد، احتمال مثبت کاذب یا تفاوت بین روش‌های آزمایشگاهی باید بررسی شود.

در شرایط مناسب، تأیید نتیجه با یک روش آزمایشگاهی متفاوت می‌تواند به کاهش خطا در تفسیر کمک کند.

۵. تفاوت Anti-SSB/La با Anti-SSA/Ro52 و Anti-SSA/Ro60

اگرچه Anti-SSB و Anti-SSA اغلب در یک گروه آزمایشگاهی بررسی می‌شوند، اهداف مولکولی متفاوتی دارند.

Anti-SSB/La

آنتی‌بادی علیه پروتئین La است که توسط ژن SSB کدگذاری می‌شود.

این پروتئین در حفاظت و بلوغ RNA نقش دارد.

Anti-SSB بیشتر به‌عنوان بخشی از پروفایل سرولوژیک سندرم شوگرن و بعضی بیماری‌های بافت همبند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

Anti-SSA/Ro60

علیه پروتئین Ro60 تولید می‌شود که توسط ژن TROVE2 کدگذاری می‌شود.

Ro60 یک پروتئین متصل‌شونده به RNA است و با سندرم شوگرن، لوپوس سیستمیک و برخی انواع لوپوس پوستی ارتباط دارد.

Anti-SSA/Ro52

علیه پروتئین TRIM21 تولید می‌شود.

این پروتئین در تنظیم پاسخ ایمنی و مسیرهای وابسته به یوبیکویتیناسیون نقش دارد.

Anti-Ro52 در طیف وسیعی از بیماری‌های خودایمنی مشاهده می‌شود و در برخی شرایط با میوزیت‌های التهابی و بیماری بینابینی ریه ارتباط دارد.

اهمیت بررسی هم‌زمان

شناسایی جداگانه این سه آنتی‌بادی می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره الگوی سرولوژیک بیمار فراهم کند.

بااین‌حال، نوع آنتی‌ژن‌های مورد استفاده، روش سنجش و شاخص‌های اعتبارسنجی هر کیت باید هنگام تفسیر نتیجه در نظر گرفته شوند.

۶. ارتباط Anti-SSB با لوپوس سیستمیک

لوپوس اریتماتوز سیستمیک یک بیماری خودایمنی چندسیستمی است که می‌تواند پوست، مفاصل، کلیه‌ها، سیستم خونساز و سایر اندام‌ها را درگیر کند.

آنتی‌بادی Anti-SSB در بخشی از بیماران مبتلا به SLE مشاهده می‌شود.

این آنتی‌بادی معمولاً در کنار سایر نشانگرها، مانند Anti-SSA/Ro، ANA و آنتی‌بادی‌های اختصاصی لوپوس بررسی می‌شود.

بااین‌حال، Anti-SSB نشانگر اختصاصی SLE محسوب نمی‌شود.

در معیارهای EULAR/ACR 2019 برای طبقه‌بندی لوپوس، Anti-Sm و Anti-dsDNA در حوزه آنتی‌بادی‌های اختصاصی SLE امتیاز دارند، اما Anti-SSB به‌تنهایی در این حوزه امتیاز مستقلی دریافت نمی‌کند.

بنابراین، کاربرد اصلی Anti-SSB در لوپوس، تکمیل پروفایل سرولوژیک و کمک به بررسی تظاهرات همپوشان است.

۷. اهمیت Anti-SSB در دوران بارداری

یکی از کاربردهای مهم بررسی Anti-SSB/La، ارزیابی آنتی‌بادی‌های مادری مرتبط با لوپوس نوزادی (Neonatal Lupus) است.

آنتی‌بادی‌های IgG مادری می‌توانند از جفت عبور کنند و به گردش خون جنین برسند.

آنتی‌بادی‌های Anti-Ro/SSA و Anti-La/SSB با برخی تظاهرات لوپوس نوزادی ارتباط دارند.

لوپوس نوزادی چیست؟

لوپوس نوزادی یک وضعیت خودایمنی اکتسابی از طریق انتقال آنتی‌بادی‌های مادری است.

تظاهرات احتمالی آن می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

ضایعات پوستی گذرا

اختلالات شمارش سلول‌های خونی

اختلالات کبدی

اختلالات هدایت الکتریکی قلب

انسداد قلبی مادرزادی

بسیاری از تظاهرات غیرقلبی با کاهش آنتی‌بادی‌های مادری در نوزاد برطرف می‌شوند.

اما بلوک کامل قلبی مادرزادی ممکن است پایدار باشد و به مراقبت تخصصی نیاز داشته باشد.

خطر انسداد قلبی مادرزادی

در بارداری‌های دارای آنتی‌بادی‌های Anti-Ro/SSA و یا Anti-La/SSB، خطر انسداد قلبی مادرزادی افزایش می‌یابد؛ بااین‌حال، این عارضه در اقلیتی از بارداری‌ها اتفاق می‌افتد.

برآورد خطر بسته به سابقه بارداری قبلی، ویژگی‌های آنتی‌بادی‌ها و سایر عوامل متفاوت است.

بنابراین، نتیجه مثبت Anti-SSB به معنی وقوع قطعی عارضه قلبی در جنین نیست.

همچنین شواهد مربوط به خطرات مرتبط با Anti-SSB منفرد، در مقایسه با Anti-Ro/SSA، محدودتر هستند و نباید نتایج مطالعات آنتی‌بادی‌های ترکیبی را بدون تفکیک به Anti-SSB نسبت داد.

توصیه‌های بالینی

راهنمای ACR 2020 توصیه می‌کند در زنان مبتلا به بعضی بیماری‌های روماتولوژیک، وضعیت Anti-Ro/SSA و Anti-La/SSB پیش از بارداری یا در ابتدای آن مشخص شود.

در افراد دارای این آنتی‌بادی‌ها، تصمیم درباره پایش قلب جنین و اقدامات پیشگیرانه باید با توجه به سوابق بیمار و ارزیابی پزشکان روماتولوژی و پزشکی مادر و جنین انجام شود.

اندازه‌گیری Anti-SSB به‌تنهایی جایگزین ارزیابی کامل مادر و جنین نیست.

۸. روش‌های آزمایشگاهی شناسایی Anti-SSB

آنتی‌بادی Anti-SSB با فناوری‌های مختلف ایمونواسی قابل بررسی است.

روش ELISA

در این روش، آنتی‌ژن La روی سطح جامد تثبیت می‌شود.

آنتی‌بادی اختصاصی موجود در نمونه بیمار به آن متصل شده و واکنش با استفاده از سیستم آشکارسازی آنزیمی بررسی می‌شود.

روش Line Immunoassay

در روش Line Immunoassay، مجموعه‌ای از آنتی‌ژن‌های مختلف روی غشا قرار می‌گیرند.

این روش امکان بررسی چندین اتوآنتی‌بادی، از جمله Anti-SSA و Anti-SSB، را در یک فرآیند آزمایشگاهی فراهم می‌کند.

روش Chemiluminescence Immunoassay

روش CLIA از سیگنال شیمی‌لومینسانس برای شناسایی واکنش آنتی‌ژن و آنتی‌بادی استفاده می‌کند.

این فناوری در برخی سیستم‌های اتوماتیک آزمایشگاهی به کار می‌رود.

روش Multiplex Fluorescence Immunoassay

فناوری Multiplex Fluorescence Immunoassay امکان بررسی مجموعه‌ای از نشانگرهای سرولوژیک را با استفاده از سیستم‌های آشکارسازی فلورسانس فراهم می‌کند.

در این پلتفرم‌ها، چندین اتوآنتی‌بادی می‌توانند در قالب یک پنل تشخیصی بررسی شوند.

بااین‌حال، حساسیت، ویژگی و قابلیت تفکیک هر نشانگر باید به‌صورت اختصاصی برای کیت مورد استفاده اعتبارسنجی شده باشد.

۹. تفسیر نتایج آزمایش Anti-SSB

نتیجه مثبت همراه با Anti-SSA

وجود هم‌زمان Anti-SSB و Anti-SSA می‌تواند در بیمار دارای علائم بالینی سازگار، از وجود یک پروفایل خودایمنی مرتبط با سندرم شوگرن یا سایر بیماری‌های بافت همبند حمایت کند.

بااین‌حال، این ترکیب به‌تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمی‌شود.

نتیجه مثبت منفرد

اگر Anti-SSB مثبت باشد اما Anti-SSA منفی گزارش شود، ارزش تشخیصی نتیجه محدود است.

در چنین شرایطی باید احتمال مثبت کاذب، تفاوت روش‌های سنجش و وضعیت بالینی بیمار در نظر گرفته شود.

نتیجه منفی

نتیجه منفی Anti-SSB سندرم شوگرن، لوپوس یا سایر بیماری‌های خودایمنی را رد نمی‌کند.

نتایج مرزی

نتایج نزدیک به نقطه برش باید مطابق دستورالعمل کیت تفسیر شوند.

در موارد ناسازگاری نتیجه با یافته‌های بالینی، تأیید آزمایش با روش مکمل ممکن است مفید باشد.

آیا مقدار Anti-SSB نشان‌دهنده شدت بیماری است؟

در حال حاضر، سطح Anti-SSB به‌تنهایی یک شاخص معتبر و عمومی برای تعیین شدت بیماری یا پایش پاسخ درمانی محسوب نمی‌شود.

همچنین نتایج کمی حاصل از پلتفرم‌های مختلف لزوماً قابل مقایسه مستقیم نیستند.

۱۰. اهمیت بررسی Anti-SSB در کنار سایر مارکرهای خودایمنی

در بسیاری از بیماران مشکوک به بیماری‌های خودایمنی، بررسی یک آنتی‌بادی منفرد اطلاعات کافی فراهم نمی‌کند.

ارزیابی Anti-SSB ممکن است در کنار نشانگرهایی مانند موارد زیر انجام شود:

Anti-SSA/Ro60

Anti-SSA/Ro52

ANA

Anti-Sm

Anti-dsDNA

Anti-U1RNP

هر یک از این نشانگرها اطلاعات متفاوتی درباره پاسخ خودایمنی ارائه می‌کنند.

بررسی آن‌ها باید متناسب با علائم، سابقه بالینی و احتمال بیماری انجام شود.

همچنین استفاده از پنل‌های گسترده در افرادی با احتمال پیش‌آزمون بسیار پایین می‌تواند احتمال نتایج مثبت کاذب یا یافته‌های فاقد اهمیت بالینی را افزایش دهد.

بنابراین، درخواست و تفسیر پنل‌های خودایمنی باید مبتنی بر اندیکاسیون بالینی مناسب باشد.

۱۱. جایگاه Anti-SSB/La در پنل A1 شرکت iCarbonX

شرکت iCarbonX در پنل Rheumatology IgG Testing Panel با کد A1، آنتی‌بادی SSB/La را به‌عنوان یکی از نشانگرهای مرتبط با بیماری‌های خودایمنی معرفی کرده است.

بر اساس کاتالوگ رسمی شرکت، این نشانگر پس از موارد زیر قرار دارد:

Anti-dsDNA

Anti-U1RNP

Anti-Sm

Anti-SSA/Ro60

Anti-SSA/Ro52

Anti-SSB/La

وجود Anti-SSB در کنار Anti-Ro52 و Anti-Ro60 امکان بررسی جداگانه این نشانگرهای سرولوژیک را در قالب پنل خودایمنی فراهم می‌کند.

فناوری معرفی‌شده برای این پلتفرم Multiplex Fluorescence Immunoassay است.

دستگاه ICX MFA 768 در کاتالوگ رسمی iCarbonX با ظرفیت ۲۴ کانال و قابلیت اتصال دوطرفه به LIS معرفی شده است.

همچنین زمان آزمایش ۳۶ دقیقه و حجم نمونه کمتر از ۱٫۷ میکرولیتر به‌ازای هر آیتم، در مشخصات عمومی پلتفرم توسط سازنده اعلام شده است.

۱۲. پرسش‌های متداول درباره Anti-SSB

آیا Anti-SSB نشانه قطعی سندرم شوگرن است؟

خیر. Anti-SSB یک آنتی‌بادی مرتبط با سندرم شوگرن است، اما مثبت‌بودن آن به‌تنهایی تشخیص بیماری را اثبات نمی‌کند.

آیا Anti-SSB بدون Anti-SSA ارزش تشخیصی دارد؟

مطالعات نشان داده‌اند مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB، به‌ویژه بدون تأیید آزمایشگاهی مناسب، ارزش تشخیصی و پیش‌آگهی محدودی دارد.

آیا Anti-SSB در لوپوس مثبت می‌شود؟

بله. این آنتی‌بادی در بخشی از بیماران مبتلا به لوپوس سیستمیک شناسایی می‌شود، اما اختصاصی لوپوس نیست.

آیا Anti-SSB و Anti-SSA یکسان هستند؟

خیر. Anti-SSB علیه پروتئین La تولید می‌شود، درحالی‌که آنتی‌بادی‌های Anti-SSA/Ro52 و Anti-SSA/Ro60 علیه اهداف مولکولی متفاوتی هستند.

آیا Anti-SSB در بارداری اهمیت دارد؟

بله. Anti-La/SSB همراه با Anti-Ro/SSA در ارزیابی خطر لوپوس نوزادی و برخی اختلالات قلبی مادرزادی اهمیت دارد.

آیا Anti-SSB در معیارهای ACR/EULAR 2016 سندرم شوگرن امتیاز دارد؟

خیر. در معیارهای ۲۰۱۶، Anti-SSB به‌تنهایی امتیاز مستقلی دریافت نمی‌کند.

آیا Anti-SSB برای پایش درمان مناسب است؟

سطح Anti-SSB به‌تنهایی یک شاخص استاندارد برای پایش فعالیت بیماری یا ارزیابی پاسخ به درمان محسوب نمی‌شود.

نتیجه‌گیری

آنتی‌بادی Anti-SSB/La یکی از نشانگرهای شناخته‌شده در ارزیابی بیماری‌های خودایمنی، به‌ویژه سندرم شوگرن و لوپوس سیستمیک است.

بااین‌حال، تفسیر علمی این نشانگر نیازمند توجه به تفاوت بین مثبت‌بودن همراه با Anti-SSA و مثبت‌بودن منفرد Anti-SSB است.

شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که Anti-SSB منفرد، به‌ویژه در صورت منفی‌بودن Anti-SSA، به‌تنهایی ارزش تشخیصی یا پیش‌آگهی قابل اتکایی ندارد.

همچنین آنتی‌بادی‌های خانواده Anti-Ro/SSA و Anti-La/SSB در ارزیابی بعضی خطرات مرتبط با بارداری و لوپوس نوزادی اهمیت دارند.

پنل A1 شرکت iCarbonX با ارائه نشانگر Anti-SSB در کنار Ro52، Ro60 و سایر اتوآنتی‌بادی‌های مرتبط، امکان بررسی پروفایل سرولوژیک گسترده‌تر را در بیماری‌های خودایمنی فراهم می‌کند.

تفسیر نتایج این پنل باید با توجه به علائم بیمار، احتمال پیش‌آزمون بیماری و مشخصات عملکردی روش آزمایشگاهی انجام شود.