کلامیدیا تراکوماتیس (CT) چیست؟ علائم، تشخیص PCR، عوارض و درمان

کلامیدیا تراکوماتیس (Chlamydia trachomatis یا CT) یک باکتری داخل‌سلولی اجباری و از عوامل مهم عفونت‌های منتقله از راه تماس جنسی است. بسیاری از مبتلایان علامتی ندارند، اما عفونت درمان‌نشده می‌تواند موجب التهاب دستگاه تناسلی، بیماری التهابی لگن و برخی عوارض باروری شود. بعضی سرووارهای این باکتری عامل تراخم و لنفوگرانولوم ونروم هستند.

۱. ویژگی‌های میکروبیولوژیک

CT متعلق به جنس Chlamydia و خانواده  Chlamydiaceae است. ساختاری گرم‌منفی‌مانند دارد و برخلاف باکتری‌های آزادزی در محیط کشت معمولی رشد نمی‌کند. برای تکثیر به سلول زنده میزبان وابسته است و بیشتر سلول‌های اپیتلیال مخاطی را آلوده می‌کند. ژنوم آن DNA دورشته‌ای با اندازه تقریبی یک میلیون جفت‌باز دارد و بسیاری از سویه‌ها دارای پلاسمید کریپتیک هستند.

۲. ساختار باکتری

غشای خارجی کلامیدیا دارای پروتئین اصلی غشای خارجی (MOMP) است که ژن ompA آن را کدگذاری می‌کند. این پروتئین در تعامل با میزبان و تفاوت‌های آنتی‌ژنی سرووارها نقش دارد. باکتری همچنین دارای لیپوپلی‌ساکارید است. تکثیر آن درون محفظه‌ای غشادار در سلول میزبان به نام Inclusion انجام می‌شود.

۳. چرخه زندگی EB و RB

چرخه رشد CT دو فرم اصلی دارد. جسم ابتدایی (Elementary Body یا EB) شکل کوچک و عفونی است که به سلول میزبان متصل شده و وارد آن می‌شود. سپس در Inclusion به جسم شبکه‌ای (Reticulate Body یا RB) تبدیل می‌شود. RB از نظر متابولیکی فعال است و از طریق تقسیم دوتایی تکثیر می‌شود. در ادامه دوباره به EB تبدیل شده و با آزادسازی از سلول، عفونت را گسترش می‌دهد. این چرخه معمولاً حدود دو تا سه روز طول می‌کشد.

۴. سرووارهای کلامیدیا

سرووارهای A، B، Ba و C بیشتر با تراخم چشمی مرتبط‌اند. سرووارهای D تا K عمدتاً عامل عفونت‌های تناسلی، برخی عفونت‌های چشمی و عفونت نوزاد هستند. سرووارهای L1، L2 و L3 عامل لنفوگرانولوم ونروم (LGV) بوده و می‌توانند بافت‌های عمقی‌تر و غدد لنفاوی را درگیر کنند.

۵. راه‌های انتقال

عفونت تناسلی از راه تماس جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی منتقل می‌شود. فرد بدون علامت نیز می‌تواند ناقل باشد. انتقال هنگام زایمان ممکن است باعث التهاب ملتحمه یا پنومونی نوزاد شود. تراخم در مناطق آندمیک از راه تماس با ترشحات چشم و بینی، وسایل آلوده و گاهی انتقال مکانیکی توسط مگس‌ها گسترش می‌یابد.

۶. مکانیسم بیماری‌زایی

پس از ورود CT به سلول اپیتلیال، تکثیر داخل‌سلولی و فعال‌شدن پاسخ التهابی آغاز می‌شود. پاسخ ایمنی به کنترل عفونت کمک می‌کند، اما التهاب مداوم یا عفونت‌های تکراری می‌تواند به آسیب و اسکار بافتی منجر شود. آسیب لوله‌های فالوپ با ناباروری لوله‌ای و حاملگی خارج‌رحمی ارتباط دارد. در تراخم، التهاب مکرر ممکن است موجب اسکار ملتحمه و آسیب قرنیه شود.

۷. علائم کلامیدیا در زنان

بسیاری از زنان مبتلا بدون علامت‌اند. علائم احتمالی شامل ترشح غیرطبیعی واژن، سوزش ادرار، خونریزی بین قاعدگی‌ها، خونریزی پس از رابطه جنسی و درد لگن است. عفونت ممکن است موجب التهاب دهانه رحم (Cervicitis) شود و در صورت گسترش به دستگاه تناسلی فوقانی، بیماری التهابی لگن (PID) ایجاد کند.

۸. علائم کلامیدیا در مردان

در مردان نیز عفونت اغلب بدون علامت است. التهاب مجرای ادراری ممکن است با سوزش ادرار، ترشح مجرا و ناراحتی همراه باشد. در برخی موارد التهاب اپیدیدیم موجب درد و تورم بیضه می‌شود. درد ناگهانی و شدید بیضه نیازمند ارزیابی فوری است تا علل اورژانسی رد شوند.

۹. عوارض عفونت درمان‌نشده

عفونت درمان‌نشده می‌تواند در برخی زنان موجب PID، درد مزمن لگن، ناباروری لوله‌ای و افزایش خطر حاملگی خارج‌رحمی شود. در برخی افراد آرتریت واکنشی پس از عفونت رخ می‌دهد. وجود التهاب مخاطی مرتبط با عفونت‌های منتقله از راه جنسی ممکن است خطر اکتساب HIV را افزایش دهد. ابتلا به CT به معنی ناباروری قطعی نیست.

۱۰. کلامیدیا در بارداری و نوزادان

عفونت مادر می‌تواند هنگام زایمان به نوزاد منتقل شود و باعث التهاب ملتحمه یا پنومونی شود. غربالگری زنان باردار طبق سن، عوامل خطر و راهنماهای بالینی اهمیت دارد. درمان مناسب در بارداری و انجام آزمون تأیید درمان حدود چهار هفته پس از تکمیل درمان توصیه می‌شود.

۱۱. تراخم و عفونت چشمی

تراخم نوعی عفونت مزمن ملتحمه ناشی از سرووارهای چشمی CT است. عفونت‌های مکرر می‌توانند اسکار، برگشت مژه‌ها به سمت قرنیه و کاهش بینایی ایجاد کنند. راهبرد SAFE سازمان جهانی بهداشت شامل جراحی تریکیازیس، درمان آنتی‌بیوتیکی در شرایط توصیه‌شده، بهداشت صورت و بهبود محیط است.

۱۲. لنفوگرانولوم ونروم (LGV)

LGV توسط سرووارهای L1 تا L3 ایجاد می‌شود. ممکن است ابتدا ضایعه کوچک گذرا و سپس تورم غدد لنفاوی یا پروکتیت همراه با درد، ترشح و خونریزی رخ دهد. درمان LGV معمولاً طولانی‌تر از درمان عفونت تناسلی غیرپیچیده است.

۱۳. تشخیص آزمایشگاهی و مولکولی

آزمون‌های تکثیر اسید نوکلئیک (NAAT) روش‌های ترجیحی تشخیص عفونت تناسلی CT هستند. PCR و Real-Time PCR توالی‌های اختصاصی DNA باکتری را شناسایی می‌کنند. برخی آزمون‌های ترکیبی، CT و نایسریا گونوره‌آ (NG) را هم‌زمان بررسی می‌کنند. کشت سلولی پیچیده و زمان‌بر است و سرولوژی معمولاً برای تشخیص عفونت تناسلی غیرپیچیده توصیه نمی‌شود.

۱۴. نمونه‌های مناسب برای CT PCR

سواب واژینال از نمونه‌های ترجیحی در زنان و ادرار ابتدای جریان (First-Catch Urine) از نمونه‌های مناسب در مردان است. بسته به محل مواجهه، سواب رکتال یا حلقی نیز ممکن است لازم باشد. کیفیت نمونه‌گیری، زمان آزمایش و استفاده از آزمون معتبر بر نتیجه اثر می‌گذارند.

۱۵. تفسیر نتیجه PCRZ

نتیجه مثبت NAAT نشان‌دهنده شناسایی ماده ژنتیکی CT است و در زمینه مناسب بالینی از تشخیص عفونت حمایت می‌کند. نتیجه منفی همیشه عفونت را به‌طور مطلق رد نمی‌کند؛ به‌خصوص اگر نمونه نامناسب یا آزمایش بسیار زود انجام شده باشد. پس از درمان، بقایای اسید نوکلئیک ممکن است برای مدتی شناسایی شوند؛ بنابراین آزمایش خیلی زودهنگام برای اثبات موفقیت درمان مناسب نیست.

۱۶. تفاوت CT و NG

CT یک باکتری داخل‌سلولی اجباری است، درحالی‌که Neisseria gonorrhoeae عامل سوزاک است. هر دو ممکن است التهاب مجرای ادراری یا دهانه رحم ایجاد کنند و علائم مشابه داشته باشند. آزمون ترکیبی CT/NG امکان بررسی هر دو عامل را در نمونه مناسب فراهم می‌کند، اما درمان آن‌ها یکسان نیست.

۱۷. درمان کلامیدیا

کلامیدیا معمولاً با آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شود. طبق راهنمای CDC، داکسی‌سایکلین هفت‌روزه درمان ترجیحی بسیاری از بزرگسالان غیرباردار با عفونت غیرپیچیده است. در بارداری آزیترومایسین از گزینه‌های توصیه‌شده است. نوع دارو و مدت درمان باید با نظر پزشک و بر اساس شرایط بیمار تعیین شود. ارزیابی و درمان شریک یا شرکای جنسی برای جلوگیری از عفونت مجدد اهمیت دارد.

۱۸. مقاومت دارویی و عفونت مجدد

مقاومت بالینی گسترده و پایدار CT به داروهای توصیه‌شده، برخلاف سوزاک، معمولاً چالش اصلی درمان نیست. مثبت‌شدن مجدد آزمایش ممکن است به علت عفونت مجدد از شریک درمان‌نشده یا زمان نامناسب آزمایش باشد و الزاماً نشان‌دهنده مقاومت نیست.

۱۹. غربالگری و پیگیری

به علت فراوانی عفونت‌های بدون علامت، غربالگری گروه‌های واجد شرایط اهمیت دارد. راهنماهای ایالات متحده غربالگری سالانه زنان دارای فعالیت جنسی زیر ۲۵ سال و زنان مسن‌تر دارای عوامل خطر را توصیه می‌کنند. در بسیاری از بیماران آزمایش مجدد حدود سه ماه پس از درمان برای شناسایی عفونت مجدد توصیه می‌شود؛ این آزمایش با آزمون تأیید درمان متفاوت است.

۲۰. پیشگیری

استفاده صحیح از کاندوم، غربالگری، درمان به‌موقع، اطلاع‌رسانی و ارزیابی شرکای جنسی از اقدامات مهم پیشگیری هستند. در حال حاضر واکسن تأییدشده عمومی برای CT وجود ندارد.

۲۱. پرسش‌های متداول

آیا CT ویروس است؟ خیر، باکتری است. آیا بدون علامت منتقل می‌شود؟ بله. آیا با آزمایش ادرار تشخیص داده می‌شود؟ بله، با NAAT از نمونه مناسب. آیا قابل درمان است؟ بله، با آنتی‌بیوتیک مناسب. آیا PCR مثبت بلافاصله پس از درمان به معنای شکست درمان است؟ لزوماً خیر. آیا کلامیدیا می‌تواند ناباروری ایجاد کند؟ در بعضی موارد درمان‌نشده، از طریق آسیب لوله‌های فالوپ ممکن است.
نتیجه‌گیری
کلامیدیا تراکوماتیس یکی از عوامل مهم عفونت‌های منتقله از راه تماس جنسی است که اغلب بدون علامت باقی می‌ماند. تشخیص به‌موقع با NAAT یا PCR، درمان مناسب، بررسی شرکای جنسی و غربالگری افراد واجد شرایط می‌توانند از انتقال و عوارضی مانند بیماری التهابی لگن و ناباروری لوله‌ای پیشگیری کنند.